ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਾਂਡ ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਨੀ ਅਤੇ ਆਘਾਤ ਵਾਲਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਿਰੱਥ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਉਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸਮਾਲੀਆਂ।
ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਾਂਡ ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਖੂਨੀ ਅਧਿਆਇ ਸੀ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸਾਖੀਮਨਾਉਣ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਬਾਗ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਤੰਗ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਨਰਲ ਰੇਜਿਨਲਡ ਡਾਇਰ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਬਾਗ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ 10 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 1650 ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਸੀ।
ਇਸ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਕਾਨੂੰਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਇਸ ਨਿਰਦਈ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਅੱਜ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਾਂਡ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਬਕ ਹੈ ਕਿ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।